Denada Jushi
Një shoqëri matet jo nga pallatet që ndërton, por nga shtëpitë që u siguron atyre që nuk mund t’i ndërtojnë vetë. Për shumë familje me të ardhura të ulëta, një banesë sociale nuk është statistikë apo program publik. Është mundësia për të pasur një adresë të qëndrueshme, një qira të përballueshme dhe më pak pasiguri për të ardhmen.
Enti Kombëtar i Banesave (EKB) është institucioni që ka për mision ndërtimin dhe administrimin e banesave sociale, si edhe zbatimin e programeve të strehimit për familjet dhe kategoritë që kanë më shumë nevojë për mbështetje publike. Në teori, ai duhet të jetë një nga instrumentet më të rëndësishme të politikës sociale në vend. Në praktikë, raporti më i fundit i auditimit nga Kontrolli i Lartë i Shtetit tregon një institucion që përballet me dobësi të vazhdueshme në menaxhim, planifikim, monitorim dhe kontroll të brendshëm.
Një mekanizëm i ngritur për të ndihmuar qytetarët më në nevojë nuk arrin gjithmonë ta kryejë me efikasitet të plotë funksionin për të cilin është krijuar. Dhe kur bëhet fjalë për strehimin social, kostot e një administrimi të dobët nuk mbeten vetëm në bilance apo procedura, ato prekin drejtpërdrejt jetën e qytetarëve.
Auditimi evidenton një sërë problematikash që, nëse nuk adresohen, mund të ndikojnë seriozisht në efektivitetin e politikave të strehimit në Shqipëri. Për këtë arsye, gjetjet e tij duhen parë jo thjesht si kritika teknike, por si një udhërrëfyes për atë që duhet përmirësuar.
Një nga gjetjet kryesore lidhet me pasqyrat financiare të institucionit. Sipas audituesve, janë konstatuar devijime nga kuadri ligjor dhe rregullator në mënyrën e përgatitjes së tyre. Edhe pse këto devijime nuk janë konsideruar të përhapura në të gjithë sistemin financiar të Entit, ato mbeten një sinjal serioz për cilësinë e raportimit financiar dhe transparencën institucionale.
Në të njëjtën linjë, raporti sjell në vëmendje edhe një barrë të vjetër financiare që vazhdon të figurojë në bilancet e institucionit. Bëhet fjalë për rreth 612 milionë lekë detyrime të pambledhshme që lidhen me familjet e prekura nga përmbytja e Fierzës në Kukës që prej vitit 1995. Sipas auditimit, këto vlera vijojnë të mbeten të regjistruara pa u ndjekur procedurat përkatëse për çregjistrim.
Probleme të dukshme evidentohen edhe në planifikimin e projekteve. Raporti thekson mungesë standardizimi në përcaktimin e sipërfaqeve të ndërtimit, numrit të njësive – banesa, garazhe apo ambiente shërbimi, si dhe në përcaktimin e kostove dhe çmimeve fillestare të shitjes.
Kur planifikimi ndryshon nga një projekt në tjetrin, krijohet hapësirë për devijime gjatë zbatimit, rritje të kostove apo mungesë transparence mbi përfitimet finale për qytetarët. Në rastin e një institucioni publik që merret me strehimin social, kjo është një çështje shumë më e madhe sesa organizimi teknik i punës.
Raporti nënvizon gjithashtu se në shumë raste qytetarët nuk kanë akses të plotë në informacionin bazë mbi projektet. Në faqen zyrtare të institucionit publikohen investimet sipas zonave apo qarqeve, por jo gjithmonë jepen të dhëna të qarta mbi sipërfaqet reale të apartamenteve, kostot e ndërtimit apo çmimin final të shitjes.
Një tjetër fushë ku auditimi ngre shqetësime është mënyra si menaxhohen kontratat me ndërtuesit dhe partnerët e jashtëm. Sipas raportit, jo të gjitha kontratat janë ndjekur me rigorozitetin procedural të kërkuar, përfshirë dërgimin për miratim në organet përkatëse drejtuese. Në mënyrë më konkrete, tre kontrata investimi me vlerë totale mbi 280 milionë lekë me TVSH nuk rezultojnë të jenë paraqitur për miratim në Këshillin Drejtues.
Kjo krijon një zinxhir vendimmarrjeje që jo gjithmonë është i plotë, transparent dhe i dokumentuar siç duhet. Në sektorin publik, sidomos kur bëhet fjalë për investime ndërtimi dhe fonde që lidhen me strehimin social, një hallkë e dobët në procedurë mund të kthehet në problem shumë më të madh në zbatim.
Po aq problematik paraqitet edhe monitorimi i kontratave. Raporti evidenton mungesë të ndjekjes së vazhdueshme institucionale mbi zbatimin e kushteve kontraktuale. Kur mbikëqyrja është e dobët, rritet rreziku që detyrimet fillestare të mos respektohen me rigorozitet.
Një tjetër problem që del nga raporti lidhet me administrimin e të dhënave të përfituesve të banesave dhe pagesave të tyre. Auditimi evidenton mungesën e një sistemi të unifikuar për llogaritjen e kësteve, kamatëvonesave dhe detyrimeve të tjera financiare. Në disa raste, këto përllogaritje kryhen manualisht nga degët lokale dhe jo përmes një sistemi të centralizuar digjital.
Kjo sjell një rrezik ndryshimi të proceseve nga një rast në tjetrin apo nga një degë në tjetrën, duke krijuar pasiguri dhe mospërputhje në trajtimin e qytetarëve, dhe për një institucion që duhet të garantojë drejtësi sociale dhe trajtim të barabartë, kjo është një dobësi me ndikim të drejtpërdrejtë.
Ndërkohë, raporti vë në dukje edhe rritjen e barrës financiare mbi familjet përfituese. Në vitin 2024, tarifa operative që paguhet nga qytetarët përpara lidhjes së kontratës rezulton të jetë rritur nga 4% në 5%. Për familje që hyjnë në skemat e strehimit për shkak të pamundësive ekonomike, edhe rritje të tilla administrative mund të kenë peshë reale.
Në qendër të të gjitha këtyre problematikave qëndron kontrolli i brendshëm, i cilësuar si hallka më e dobët e zinxhirit institucional. Një nga përfundimet më të rëndësishme të raportit është nevoja për forcimin e mekanizmave të verifikimit dhe mbikëqyrjes së brendshme. KLSH thekson se procedurat ekzistuese nuk janë gjithmonë të mjaftueshme për të garantuar kontroll të plotë të të dhënave dhe proceseve.
Kjo përfshin mungesën e kontrolleve periodike të unifikuara, nevojën për koordinim më të mirë mes strukturave të brendshme dhe standarde më të forta verifikimi. Në shumë institucione publike, problemet më të mëdha lindin pikërisht aty ku kontrolli është formal, por jo funksional.
Raporti, në thelb, tregon se sistemi funksionon, por jo në mënyrën më efikase të mundshme. Dobësitë në planifikim, mungesa e standardizimit, kontrolli i dobët i kontratave, transparenca e kufizuar dhe sistemet e fragmentuara të të dhënave janë elementë që, nëse nuk adresohen sot, mund të kthehen në probleme më të mëdha nesër.
Në vendet europiane, shërbimi i banesave sociale funksionon si një shtyllë e fortë e politikave të mirëqenies. Shteti dhe bashkitë ndërhyjnë aktivisht për të garantuar strehim të përballueshëm për familjet me të ardhura të ulëta, të rinjtë dhe grupet vulnerabël.
Përmes subvencionimit të qirasë, ndërtimit të banesave publike dhe partneriteteve me sektorin privat, strehimi nuk lihet vetëm në duart e tregut, por trajtohet si një e drejtë sociale që duhet mbrojtur. Raporti i KLSH tregon se këto janë ndër fushat ku institucionet shqiptare kanë nevojë për përmirësim të theksuar./acqj.al
