Ida Ismalaj
Shëndetësia në Shqipëri vazhdon të përballet me mungesë financimi, por një raport i ri i organizatës Together for Life sugjeron se problemi nuk lidhet vetëm me nivelin e buxhetit. Analiza e fondeve publike për vitin 2025 evidenton mungesë transparence në raportimin e shpenzimeve, pagesa për shërbime të pakryera në koncesionin e check-up-it, boshllëqe në skemën e rimbursimit të barnave dhe investime publike pa vlerësim të qartë të rezultateve.
Një sistem që po humbet peshë në prioritetet e shtetit
Një nga gjetjet më domethënëse të raportit lidhet me peshën që zë shëndetësia në financat publike. Në vitin 2025, shpenzimet faktike publike për shëndetësinë, përfshirë fondet e FDSKSH-së, arritën në 76.6 miliardë lekë. Në terma relativë kjo përfaqëson vetëm 2.9% të Prodhimit të Brendshëm Bruto dhe 9.6% të shpenzimeve totale publike.
Në pamje të parë këto mund të duken si tregues teknikë. Por në realitet ato tregojnë vendin që zë shëndetësia në hierarkinë e prioriteteve shtetërore. Dhe ky vend është gjithnjë e më modest. Sipas raportit, niveli i vitit 2025 është më i ulëti i regjistruar gjatë nëntë viteve të fundit.
Më problematike bëhet situata kur këto shifra krahasohen me objektivat që vetë qeveria kishte vendosur në Strategjinë Kombëtare të Shëndetësisë 2021–2030. Strategjia parashikonte që deri në vitin 2025 shpenzimet publike për shëndetësinë të arrinin 4% të PBB-së dhe 12% të shpenzimeve të përgjithshme të qeverisë. Asnjë prej këtyre objektivave nuk është arritur.
Qytetarët vazhdojnë të financojnë vetë sistemin
Pasojat e këtij nënfinancimi nuk ndihen vetëm në institucionet shëndetësore. Ato transferohen drejtpërdrejt tek qytetarët. Sipas të dhënave të Organizatës Botërore të Shëndetësisë të cituara në raport, pagesat nga xhepi të qytetarëve shqiptarë përbëjnë rreth 48.27% të shpenzimeve totale për shëndetësinë. Ky është niveli më i lartë në Ballkanin Perëndimor dhe një nga më të lartët në Europë.
Në praktikë kjo do të thotë se pothuajse gjysma e kostos së sistemit shëndetësor paguhet drejtpërdrejt nga pacientët dhe familjet e tyre. Në vend që barra financiare të shpërndahet përmes sigurimeve shëndetësore dhe financimit publik, ajo vazhdon të rëndojë mbi individët.
Raporti argumenton se kjo situatë krijon një rrezik të vazhdueshëm për shpenzime katastrofike familjare, veçanërisht për shtresat me të ardhura të ulëta, pensionistët dhe pacientët kronikë. Në një vend ku financimi publik mbetet i kufizuar, aksesi në shërbime cilësore shpesh varet nga aftësia individuale për të paguar.
Kjo bëhet edhe më e dukshme kur Shqipëria krahasohet me fqinjët. Me rreth 590 dollarë shpenzime shëndetësore për banor në vit, vendi renditet i fundit në Ballkanin Perëndimor. Mali i Zi dhe Kroacia investojnë pothuajse dyfish për çdo qytetar. Diferenca nuk është vetëm statistikore. Ajo përkthehet në më pak personel, më pak pajisje, më pak barna dhe më pak mundësi për të ndërtuar një sistem konkurrues me standardet rajonale.
Kujdesi parësor: sektori që të gjithë e përmendin, por askush nuk e financon
Në teorinë moderne të politikave shëndetësore, kujdesi parësor konsiderohet themeli i sistemit. Ai është pika e parë e kontaktit të qytetarit me shërbimin shëndetësor, mekanizmi kryesor për parandalimin e sëmundjeve dhe instrumenti më efektiv për të ulur kostot afatgjata të trajtimeve spitalore.
Megjithatë, pikërisht ky sektor rezulton të jetë një nga humbësit më të mëdhenj të vitit 2025.
Buxheti fillestar prej 6.84 miliardë lekësh për kujdesin parësor u reduktua gjatë vitit në vetëm 4.94 miliardë lekë. Bëhet fjalë për një shkurtim prej afro 1.9 miliardë lekësh ose gati 28% të fondit fillestar.
Paradoksi që evidenton raporti është se kjo ulje ndodh në të njëjtën kohë kur qeveria promovon zgjerimin e Kujdesit Shëndetësor në Banesë, një shërbim i shtrirë në 356 qendra shëndetësore dhe që synon të mbulojë rreth 5 mijë pacientë me vështirësi lëvizjeje. Pavarësisht rëndësisë së tij sociale, raporti nuk identifikon asnjë linjë të dedikuar financimi për këtë program.
Në terma praktikë, kjo do të thotë se sistemi po zgjeron detyrimet e veta pa siguruar domosdoshmërisht burimet përkatëse financiare, duke çuar në një mospërputhje të qartë mes politikave të shpallura dhe mbështetjes reale buxhetore.
Koncesionet dhe pyetja që vazhdon të mbetet pa përgjigje
Pak tema kanë dominuar debatin publik mbi shëndetësinë shqiptare sa kontratat koncesionare. Edhe raporti i Together for Life ndalet gjerësisht tek to, jo vetëm për shkak të kostos, por për shkak të mungesës së informacionit mbi performancën e tyre.
Rasti më ilustrues është ai i check-up-it. Gjatë vitit 2025, kontrollin shëndetësor e kryen 455.849 qytetarë. Megjithatë kontrata parashikon pagesë deri në kufirin prej 475 mijë përfituesish. Si rezultat, koncesionari paguhet edhe për 19.151 persona që nuk e kanë marrë shërbimin. Kostoja për buxhetin arrin në rreth 35.3 milionë lekë.
Problemi nuk është vetëm financiar. Ai lidhet me mënyrën se si ndërtohen mekanizmat e mbikëqyrjes. Kur pagesa nuk lidhet drejtpërdrejt me numrin real të përfituesve, krijohet një situatë ku rreziku ekonomik transferohet tek shteti dhe jo tek ofruesi i shërbimit.
Probleme të ngjashme shfaqen edhe tek kontratat e dializës dhe sterilizimit. Raporti evidenton mospërputhje mes numrit të seancave të kryera dhe kostove të raportuara, ndërsa për sterilizimin mungon pothuajse plotësisht analiza e performancës. Ka informacion të bollshëm sa është paguar kontrata, por jo çfarë rezultatesh konkrete ka prodhuar ajo.
Vetë numrat nuk bien dakord me njëri-tjetrin
Një nga aspektet më shqetësuese të raportit lidhet me cilësinë e vetë raportimit institucional.
Analiza identifikon raste ku kostot e raportuara nga Ministria e Shëndetësisë ndryshojnë ndjeshëm nga kostot që rezultojnë nga përllogaritja e të njëjtave të dhëna financiare. Për vizitat në kujdesin parësor, ministria raporton një kosto mesatare prej vetëm 127 lekësh për vizitë. Kur përfshihen fondet e FDSKSH-së, kostoja reale rezulton rreth 1.872 lekë.
Një situatë e ngjashme evidentohet edhe në skemën e rimbursimit të barnave, ku kostoja reale për pacient del disa herë më e lartë se ajo e raportuar. Këto diferenca nuk janë vetëm çështje metodologjike. Ato prekin vetë besueshmërinë e të dhënave publike.
Në fund, raporti arrin në një konkluzion që shkon përtej çdo kontrate, projekti apo zëri buxhetor. Shqipëria nuk vuan vetëm nga mungesa e fondeve. Ajo vuan nga mungesa e një kulture institucionale që mat rezultatet.
Raporti i monitorimit të Ministrisë së Shëndetësisë për vitin 2025 analizon në detaje realizimin financiar, por jep shumë pak informacion mbi performancën reale të programeve. Nuk ka analizë të autonomisë spitalore. Nuk ka krahasim të rezultateve mes spitaleve. Nuk ka vlerësim të ndikimit të projekteve të financuara me miliarda lekë. Nuk ka integrim të gjetjeve të auditimeve të Kontrollit të Lartë të Shtetit. Madje mungon edhe analiza gjinore, pavarësisht se ajo është detyrim metodologjik në buxhetimin publik.
Kjo krijon një paradoks të vazhdueshëm. Sistemi raporton me saktësi relative sa para janë shpenzuar, por shumë më pak se çfarë kanë prodhuar ato para.
Në fund, pyetja që qytetarët kanë të drejtë të bëjnë nuk është vetëm sa miliarda lekë u alokuan për shëndetësinë. Pyetja është nëse ato miliarda sollën më shumë shërbime, më shumë akses, më shumë cilësi dhe më shumë siguri për pacientët./acqj.al
