Redaksia ACQJ
Për vite me radhë, historia e tranzicionit demokratik të Shqipërisë është paraqitur si një proces i ngadaltë, por i qëndrueshëm afrimi me standardet europiane. Por një vlerësim i ri nga monitoruesit e të drejtave të njeriut sugjeron se paralelisht ka marrë formë një prirje tjetër, më gërryese: një fushatë sistematike dhe shumëplanëshe për të zbrazur jetën qytetare të vendit duke vënë në shënjestër pikërisht ata që e monitorojnë atë.
Një raport i publikuar këtë javë nga organizata suedeze Civil Rights Defenders paraqet një panoramë të zymtë për vitin 2025, duke përshkruar një klimë ku gazetarët, aktivistët mjedisorë dhe advokuesit e të drejtave civile po përballen me një presion të dyfishtë: nga njëra anë trysni të sanksionuara nga shteti dhe nga ana tjetër intimidim i epokës digjitale.
Ndërsa ligjet zyrtare të vendit mbeten nominalisht të përkushtuara ndaj lirisë së shprehjes, raporti detajon mënyrën se si mekanizmat e qeverisjes dhe një valë aktivitetesh armiqësore online janë kombinuar për të krijuar një ambient ku kostoja e kundërshtimit po bëhet gjithnjë e më e lartë.
“Mbrojtësit e të drejtave të njeriut në Shqipëri po operojnë nën hijen e intimidimit”, thuhet në raport, i cili sintetizon të dhëna nga monitorues ndërkombëtarë dhe organizata vendase të shoqërisë civile. “Nga sulmet ndaj gazetarëve ditën e zgjedhjeve deri te përdorimi i sistemit gjyqësor si armë, mjetet për të heshtur kritikët janë bërë gjithnjë e më të larmishme dhe të normalizuara.”
Gjykata si armë
Sipas raportit, një nga instrumentet më të fuqishme në këtë fushatë është përdorimi i padive strategjike kundër pjesëmarrjes publike, të njohura si SLAPP. Në Shqipëri, shpifja mbetet ende vepër penale, një dispozitë që mbrojtësit e lirisë së medias prej kohësh e kanë cilësuar si një “shpatë” mbi kokën e gazetarëve.
Raporti dokumenton mënyrën se si interesa të fuqishme biznesi dhe zyrtarë publikë e kanë kthyer sallën e gjyqit në instrument presioni. Përmes padive pa bazë, por me kosto të lartë financiare dhe psikologjike, synimi nuk është domosdoshmërisht fitorja në gjykatë, por lodhja dhe konsumimi i kritikëve.
Në një nga rastet më domethënëse të përmendura në raport, një kompani hidrocentralesh paditi tre banorë të Mirditës pasi ata protestuan kundër ndikimit mjedisor të aktivitetit të saj. Sipas vëzhguesve ligjorë, objektivi ishte i qartë: të shteronin burimet financiare dhe morale të aktivistëve, duke i detyruar të zgjidhnin mes angazhimit qytetar dhe jetesës së tyre.
Ndërsa Komisioni Europian ka kërkuar vazhdimisht që Shqipëria të dekriminalizojë plotësisht shpifjen, raporti vëren se përpjekjet për reformë, përfshirë një paketë të pjesshme ligjore të miratuar në fillim të vitit 2026, janë kritikuar si përjashtuese, pasi në disa raste zgjasin mbrojtjen vetëm për gazetarët “e regjistruar”, gjë që kritikët e shohin si një formë filtrimi dhe kontrolli shtetëror.
Mbikëqyrja dhe “Syri Magjik”
Raporti ngre gjithashtu shqetësime për zgjerimin e mbikëqyrjes shtetërore, që sipas ekspertëve të të drejtave digjitale po zhvillohet me transparencë të kufizuar dhe pa mekanizma të fortë kontrolli ligjor.
Projekti qeveritar “Smart City”, që përfshin vendosjen masive të kamerave të sigurisë me rezolucion të lartë dhe integrimin e sistemeve të njohjes së fytyrës dhe targave në kohë reale, është promovuar nga kryeministri Edi Rama si një “sy magjik” për sigurinë publike.
Megjithatë, aktivistë të shoqërisë civile paralajmërojnë se kjo infrastrukturë është ndërtuar pa mbikëqyrje të mjaftueshme institucionale. Për aktivistët dhe protestuesit, frika është konkrete: se shteti po ndërton një sistem të aftë të gjurmojë çdo protestë, takim apo organizim politik.
Këto shqetësime shtohen edhe më shumë nga historia e rrjedhjeve masive të të dhënave në Shqipëri, ku në vitet e fundit janë ekspozuar të dhëna sensitive, që nga listat e votuesve deri te pagat e punonjësve të administratës publike.
Një klimë pandëshkueshmërie
Gjetjet sugjerojnë se kërcënimet ndaj gazetarëve dhe aktivistëve rrallëherë janë të rastësishme. Përkundrazi, ato shpesh ndodhin pas periudhave të mbikëqyrjes intensive publike, siç ishin zgjedhjet parlamentare të majit 2025.
Gjatë asaj periudhe, të paktën 20 gazetarë dhe media u përballën me pengesa verbale apo fizike, ndërsa zyrtarë dhe mbështetës të partive politike ndërhynin shpesh në procesin e raportimit.
Ngjarja më tronditëse ndodhi në gusht të vitit 2025, kur forca policie rrethuan zyrat e Focus Media Group, një prej organizatave kryesore mediatike në vend, dhe praktikisht e nxorën atë jashtë transmetimit, duke cituar një konflikt administrativ pronësie. Pa urdhër gjykate dhe pa paralajmërim paraprak, qindra punonjës mbetën jashtë ambienteve të punës.
Megjithatë, pavarësisht profilit të lartë të këtyre incidenteve, raporti konstaton se përgjegjësia ligjore pothuajse mungon. Ndjekja penale e policëve, zyrtarëve apo aktorëve privatë që kërcënojnë gazetarët mbetet e rrallë, duke krijuar atë që raporti e quan “një ambient lejues”, ku abuzimet kalojnë pa ndëshkim.
Narrativa digjitale e “tradhtisë”
Presioni ndaj kritikëve nuk është vetëm fizik apo ligjor; ai është gjithashtu psikologjik dhe publik.
Raporti dokumenton një rritje të fushatave të dezinformimit online, ku organizatat e pavarura dhe monitoruesit publikë etiketohen sistematikisht si “tradhtarë”, “agjentë të huaj” apo “kukulla të George Soros”.
Për organizata si Faktoje.al, një nga platformat kryesore të verifikimit të fakteve në Shqipëri, këto narrativa janë shndërruar në fushata të vazhdueshme sulmesh online, që përfshijnë kërcënime direkte, publikim të të dhënave personale dhe nxitje të gjuhës së urrejtjes.
Për mbrojtësit që punojnë me çështje të margjinalizuara, si të drejtat e komunitetit LGBTI+, të drejtat e grave apo advokimi për komunitetin rom, ngacmimet janë edhe më të ashpra, duke përfshirë kërcënime me natyrë seksuale, gjuhë mizogjene dhe ekspozim publik të të dhënave personale.
Në fund, raporti arrin në përfundimin se hapësira qytetare në Shqipëri nuk po shembet në mënyrë të menjëhershme dhe dramatike. Përkundrazi, ajo po gërryhet gradualisht. Duke kombinuar peshën e shtetit me kaosin e sulmeve anonime online, arkitektët e këtij presioni kanë krijuar një normalitet të ri: një realitet ku puna më thelbësore e demokracisë, mbajtja e pushtetit nën përgjegjësi, është kthyer në një akt me rrezik të lartë personal./acqj.al
